یبوست یکی از شایع‌ترین اختلالات گوارشی است که با کاهش دفعات اجابت مزاج، دشواری در دفع مدفوع، یا دفع مدفوع سفت و خشک مشخص می‌شود. بر اساس تعریف بالینی، یبوست به شرایطی اطلاق می‌شود که حرکت روده‌ها (دفع) کمتر از سه بار در هفته صورت گیرد، مدفوع سفت و خشک باشد، دفع سخت یا دردناک باشد، یا احساس دفع ناکامل وجود داشته باشد. یبوست می‌تواند به سه شکل خفیف (اجابت مزاج هر دو تا سه روز یک بار)، شدید (اجابت مزاج بیش از سه روز به طول انجامد) و مزمن (درگیری سال‌های متمادی) بروز کند.

شیوع در جهان و ایران

یبوست یک معضل جهانی با شیوع قابل‌توجه در جمعیت بزرگسال است. مطالعات نشان می‌دهد که حدود شانزده درصد از بزرگسالان علائم یبوست را تجربه می‌کنند و این میزان در افراد بالای شصت سال به سی و سه درصد افزایش می‌یابد. بر اساس گزارش‌های بین‌المللی، شیوع یبوست در آمریکای شمالی تا بیست و هفت درصد، در اروپا هفده درصد و در اقیانوسیه پانزده درصد برآورد شده است.

در ایران، یبوست یکی از شکایات شایع گوارشی محسوب می‌شود. بر اساس مطالعه‌ای که در شهر اصفهان انجام شده است، شیوع یبوست و یبوست عملکردی به‌ترتیب بین ۴/۱ تا ۰/۳۷ درصد و ۲/۴ تا ۲/۱۱ درصد گزارش شده است. در مطالعه‌ای دیگر، شیوع یبوست در بین افراد مورد بررسی ۶/۳۳ درصد و شیوع یبوست عملکردی ۳/۱۵ درصد بوده است.

همچنین حدود شانزده نفر از هر صد بزرگسال ایرانی به یبوست مبتلا هستند و این رقم برای بزرگسالان بالای شصت سال دو برابر می‌شود. کم‌آبی بدن، کمبود فیبر در مواد غذایی و فقر حرکتی از جمله علل اصلی ایجاد یبوست در جمعیت ایرانی محسوب می‌شوند.

معیارهای تشخیصی

تشخیص یبوست بر اساس معیارهای بالینی صورت می‌گیرد که مهم‌ترین آنها عبارتند از: دفع کمتر از سه بار در هفته، مدفوع سفت، خشک یا توده‌ای، زور زدن یا درد هنگام دفع، احساس دفع ناکامل، احساس مسدود شدن راست‌روده، و نفخ یا ناراحتی شکمی. در بیماران مبتلا به یبوست ناشی از کم‌آبی، نشانه‌های کم‌آبی نظیر خشکی دهان، کاهش ادرار، تشنگی، خستگی و پوست خشک نیز ممکن است مشاهده شود.

اتیولوژی و پاتوفیزیولوژی

کم‌آبی یکی از مهم‌ترین و شایع‌ترین علل ایجاد یبوست در بزرگسالان است. پاتوفیزیولوژی یبوست ناشی از کم‌آبی به طور مستقیم با عملکرد روده بزرگ در ارتباط است. به طور معمول، همان‌طور که غذا در طول روده بزرگ حرکت می‌کند، آب آن جذب می‌شود و مدفوع تشکیل می‌گردد. انقباضات عضلانی، مدفوع را به سمت راست‌روده می‌رانند و تا زمانی که مدفوع به راست‌روده برسد، بیشتر آب آن جذب شده و مدفوع را جامد می‌کند.

در شرایط کم‌آبی، حجم آب موجود در بدن کاهش می‌یابد و روده بزرگ برای جبران این کمبود، آب بیشتری از محتویات درون‌روده‌ای جذب می‌کند. این جذب بیش از حد آب، باعث سفت و خشک شدن مدفوع می‌شود. همچنین در کم‌آبی، حرکات دودی روده بزرگ کندتر می‌شود و مدفوع زمان بیشتری را در روده بزرگ سپری می‌کند، که این امر خود به جذب بیشتر آب و تشدید یبوست می‌انجامد.

عوامل متعددی می‌توانند به کم‌آبی و در نتیجه یبوست منجر شوند، از جمله: مصرف ناکافی مایعات، افزایش تعریق در آب‌وهوای گرم یا فعالیت بدنی شدید، تب، اسهال، استفراغ، مصرف برخی داروهای مدر، و کهولت سن که با کاهش حس تشنگی همراه است. در سالمندان، کاهش دریافت مایعات که نشان‌دهنده کم‌آبی است، به عنوان یکی از علل مهم یبوست شناخته شده است و رابطه معنی‌داری بین کاهش دریافت مایعات از ۲۵۰۰ به ۵۰۰ میلی‌لیتر در روز و بروز یبوست گزارش شده است.

 درمان‌های پزشکی

مدیریت پزشکی یبوست ناشی از کم‌آبی بر دو رویکرد اصلی استوار است: جبران کم‌آبی و درمان علامتی یبوست.

جبران کم‌آبی نخستین و اساسی‌ترین اقدام درمانی محسوب می‌شود. در کم‌آبی خفیف تا متوسط، جایگزینی مایعات از راه خوراکی با آب، آبگوشت، نوشیدنی‌های طبیعی و محلول‌های خوراکی آبرسانی (او آر اس) امکان‌پذیر است. در کم‌آبی شدید که با علائمی نظیر کاهش شدید ادرار، خشکی شدید مخاط، بی‌حالی و کاهش تورگور پوست همراه است، نیاز به مراجعه فوری پزشکی و دریافت مایعات وریدی وجود دارد.

درمان دارویی یبوست در مواردی که تغییرات سبک زندگی و افزایش مصرف مایعات و فیبر کافی نباشد، آغاز می‌شود. گزینه‌های دارویی شامل موارد زیر هستند:

- مکمل‌های فیبری: مانند پوسته پسیلیوم که فیبر محلول بسیار مؤثری محسوب می‌شود.

- نرم‌کننده‌های مدفوع: که با افزایش نفوذ آب و چربی به مدفوع، دفع را آسان‌تر می‌کنند.

- ملین‌های اسمزی: که با جذب آب به درون روده، حجم مدفوع را افزایش داده و حرکات روده را تحریک می‌کنند.

- ملین‌های محرک: که با تحریک مستقیم اعصاب روده، به حرکت آسان‌تر مدفوع کمک می‌کنند.

توصیه می‌شود مصرف ملین‌ها پس از نرم شدن مدفوع و برقراری اجابت مزاج منظم (حداقل سه بار در هفته بدون زور زدن) به تدریج کاهش یابد.

 مدیریت تغذیه‌ای

مدیریت تغذیه‌ای، محور اصلی و نخستین خط درمان در یبوست ناشی از کم‌آبی محسوب می‌شود و رویکردی چندوجهی شامل اصلاح دریافت مایعات، افزایش فیبر غذایی، استفاده از پروبیوتیک‌ها و تعدیل الگوی تغذیه دارد./ف.نوروزی فرد

دکتر «آرش دشتابی»، دکترای تخصصی تغذیه دانشکده تغذیه و علوم غذایی، دانشگاه علوم پزشکی شیراز