یبوست یکی از شایع‌ترین شکایات گوارشی در جمعیت بزرگسال در سراسر جهان به شمار می‌رود. بر اساس معیارهای رم چهارم، شیوع جهانی یبوست عملکردی حدود ۴/۱۰ تا ۳/۱۰ درصد برآورد شده است. این اختلال در سالمندان شیوع بالاتری داشته و بر اساس معیار رم چهارم، حدود ۳/۱۰ درصد از افراد بالای ۶۰ سال را مبتلا می‌سازد.

 در ایران، مطالعات همه‌گیرشناسی نشان داده‌اند که شیوع یبوست در جمعیت بزرگسال بین ۴/۱ تا ۷/۳۷ درصد متغیر بوده و شیوع یبوست عملکردی حدود ۳/۱۵ درصد گزارش شده است.

معیارهای تشخیصی رم چهارم برای یبوست عملکردی شامل وجود حداقل دو مورد از علائم زیر در طی سه ماه گذشته است: زور زدن در بیش از ۲۵ درصد از اجابت مزاج‌ها، مدفوع سفت یا توده‌ای در بیش از ۲۵ درصد موارد، احساس تخلیه ناقص در بیش از ۲۵ درصد موارد، احساس انسداد یا گرفتگی در بیش از ۲۵ درصد موارد، نیاز به مانورهای دستی در بیش از ۲۵ درصد موارد، و کمتر از سه اجابت مزاج خودبه‌خودی در هفته.

همچنین برای تشخیص قطعی، علائم باید حداقل شش ماه پیش از تشخیص وجود داشته باشند و معیارهای سندرم روده تحریک‌پذیر با یبوست را نداشته باشند.

از نظر علت‌شناسی و پاتوفیزیولوژی، یبوست عملکردی یک اختلال چندعاملی است که در نتیجه تداخل پیچیده عوامل مختلف ایجاد می‌شود. اختلال در تحرک روده بزرگ، کاهش انتقال مدفوع، اختلال در هماهنگی عضلات کف لگن، و تغییرات در میکروبیوتای روده از جمله مکانیسم‌های اصلی دخیل در پاتوژنز این بیماری هستند. 

شواهد رو به رشد نشان می‌دهد که محور «میکروبیوتای روده–اسیدهای چرب کوتاه‌زنجیر–تحرک روده» به عنوان یک پیوند پاتوفیزیولوژیک مرکزی بین دیس‌بیوزیس و اختلال در ترانزیت کولونی عمل می‌کند. افزایش باکتری‌های متانوژن در میکروبیوتای بیماران مبتلا به یبوست عملکردی، یکی از مکانیسم‌های پیشنهادی برای کاهش حرکات روده است.

 درمان‌های پزشکی

رویکردهای درمانی یبوست در بزرگسالان شامل طیف گسترده‌ای از مداخلات دارویی و غیردارویی است. درمان‌های خط اول معمولاً شامل تغییر سبک زندگی، افزایش مصرف فیبر و مایعات، و فعالیت بدنی منظم می‌باشند. در صورت عدم پاسخ به این اقدامات، درمان‌های دارویی وارد عمل می‌شوند.

ملین‌های حجم‌دهنده مانند پسیلیوم و متیل‌سلولز با افزایش حجم مدفوع عمل می‌کنند. ملین‌های اسمزی مانند پلی‌اتیلن‌گلیکول، لاکتولوز و سوربیتول با جذب آب به داخل لومن روده، نرم‌تر شدن مدفوع را تسهیل می‌نمایند. ملین‌های محرک مانند بیزاکودیل و سنا، با تحریک مستقیم اعصاب روده، انقباضات را افزایش می‌دهند. در موارد یبوست مزمن مقاوم به درمان، داروهای جدیدتری نظیر لوبی‌پروستون (آگونیست کانال کلرید) و لیناکلوتید (آگونیست گوانیلات سیکلاز) نیز مورد استفاده قرار می‌گیرند. با این حال، بسیاری از این داروها با عوارض جانبی مانند نفخ، کرامپ شکمی، و در موارد مصرف طولانی‌مدت، وابستگی دارویی همراه هستند. این محدودیت‌ها، توجه پژوهشگران را به سمت رویکردهای تغذیه‌ای و مبتنی بر میکروبیوتا معطوف کرده است.

 مدیریت تغذیه‌ای

مدیریت تغذیه‌ای یکی از ارکان اساسی درمان یبوست محسوب می‌شود و در سال‌های اخیر، توجه ویژه‌ای به نقش ترکیبات زیست‌فعال در تعدیل میکروبیوتای روده و بهبود علائم یبوست معطوف شده است.

 پروبیوتیک‌ها

پروبیوتیک‌ها میکروارگانیسم‌های زنده‌ای هستند که در صورت مصرف به مقدار کافی، اثرات مفیدی بر سلامت میزبان دارند. مطالعات متاآنالیز نشان داده‌اند که محصولات حاوی پروبیوتیک به طور معنی‌داری تعداد دفعات اجابت مزاج را افزایش داده، قوام مدفوع را بهبود می‌بخشند و علائم یبوست عملکردی را در بزرگسالان کاهش می‌دهند. با این حال، پروبیوتیک‌ها با چالش‌هایی نظیر عدم بقای کافی در عبور از اسید معده و صفرا، نیاز به دماهای نگهداری خاص، و تنوع پاسخ‌دهی بین افراد مختلف مواجه هستند.

 پری‌بیوتیک‌ها

پری‌بیوتیک‌ها ترکیبات غیرقابل هضمی هستند که به طور انتخابی رشد و فعالیت باکتری‌های مفید روده را تحریک می‌کنند. فیبرهای محلول مانند اینولین، فروکتو-الیگوساکاریدها و گالاکتو-الیگوساکاریدها از جمله پری‌بیوتیک‌های شناخته شده هستند که با افزایش حجم مدفوع، جذب آب و تولید اسیدهای چرب کوتاه‌زنجیر، به بهبود یبوست کمک می‌کنند.

 سین‌بیوتیک‌ها

سین‌بیوتیک‌ها ترکیبی از پروبیوتیک و پری‌بیوتیک هستند که به طور هم‌افزا عمل می‌نمایند. در تحلیل زیرگروهی مطالعات، سین‌بیوتیک‌ها نسبت به پروبیوتیک‌ها در افزایش دفعات اجابت مزاج برتری نشان داده‌اند. با این حال، شواهد موجود همچنان محدود بوده و برخی پژوهشگران معتقدند که شواهد کافی برای توصیهroutine سین‌بیوتیک‌ها در مدیریت یبوست مزمن وجود ندارد. /ف.نوروزی فرد

دکتر«آرش دشتابی» دکترای تخصصی تغذیه دانشکده تغذیه و علوم غذایی، دانشگاه علوم پزشکی شیراز