تریاک که از شیره منعقدشده کپسول نارس گیاه خشخاش به دست می‌آید، یکی از قدیمی‌ترین و پرمصرف‌ترین مواد مخدر در تاریخ بشر و به ویژه در ایران به شمار می‌رود. در حالی که بسیاری از پژوهش‌ها بر عوارض گوارشی و روان‌شناختی تریاک متمرکز شده‌اند، یکی از جنبه‌های کمتر پرداخته‌شده اما بسیار مهم، تأثیر عمیق این ماده بر اشتهای مصرف‌کنندگان است. 

این تأثیر در زنان بزرگسال، به دلیل تفاوت‌های هورمونی، روان‌شناختی و اجتماعی، از پیچیدگی و حساسیت ویژه‌ای برخوردار است.

مطالعات نشان می‌دهند که مصرف تریاک می‌تواند الگوی اشتهای زنان را به طور چشمگیری دستخوش تغییر کند. در بسیاری از موارد، مصرف مزمن تریاک با کاهش شدید اشتها همراه است، به گونه‌ای که فرد تمایل طبیعی خود به غذا خوردن را از دست می‌دهد.

این پدیده که در متون کهن پزشکی نیز به آن اشاره شده است، نه تنها به سوءتغذیه و کاهش وزن قابل‌توجه منجر می‌شود، بلکه زمینه‌ساز بروز عوارض جبران‌ناپذیر جسمی و روانی در زنان می‌گردد. در مقابل، در برخی از مصرف‌کنندگان، به ویژه در مراحل خاصی از وابستگی، ممکن است الگوی اشتهای غیرطبیعی و پرخوری هایجانی (هیدونیک) جایگزین بی‌اشتهایی شود که این امر نیز به نوبه خود با مشکلات متابولیک و افزایش خطر عود همراه است.

شیوع مصرف تریاک در میان زنان ایرانی، هرچند کمتر از مردان است، اما روندی صعودی دارد. بر اساس آمارهای رسمی، حدود ۹ درصد از مصرف‌کنندگان مواد مخدر در ایران را زنان تشکیل می‌دهند. این در حالی است که سرعت رشد اعتیاد در زنان بیشتر از مردان گزارش شده است.

تریاک همچنان یکی از پرمصرف‌ترین مواد مخدر در میان زنان ایرانی محسوب می‌شود. زنان در گروه سنی ۲۰ تا ۳۶ سال بیشترین جمعیت معتادان زن را تشکیل می‌دهند و اکثر آنان مصرف‌کنندگان تریاک هستند.

از نظر علت‌شناسی، تأثیر تریاک بر اشتها در زنان، نتیجه تداخل پیچیده چندین مکانیسم پاتوفیزیولوژیک است. تریاک با اتصال به گیرنده‌های اپیوئیدی در هیپوتالاموس، به عنوان مرکز اصلی کنترل اشتها و تعادل انرژی در مغز، پیام‌های گرسنگی و سیری را مختل می‌کند. این اختلال نه تنها فیزیولوژیک است، بلکه با تغییر در سیستم پاداش مغز نیز همراه می‌شود.

 مصرف مزمن تریاک، سیستم پاداش طبیعی مغز را به گونه‌ای بازپیکربندی می‌کند که لذت حاصل از غذا خوردن به شدت کاهش یافته و فرد نسبت به مواد غذایی بی‌تفاوت می‌شود. در زنان، این اثرات با نوسانات هورمونی چرخه قاعدگی و نقش استروژن در تنظیم اشتها در هم می‌آمیزد و تصویر بالینی پیچیده‌تری را ایجاد می‌کند.

 درمان‌های پزشکی

مدیریت پزشکی اختلالات اشتها در زنان مصرف‌کننده تریاک، نیازمند رویکردی جامع و چندوجهی است که هم به درمان اعتیاد و هم به اصلاح وضعیت تغذیه بیمار بپردازد. نخستین گام در این مسیر، کاهش تدریجی و کنترل‌شده مصرف تریاک تحت نظر پزشک متخصص اعتیاد است.

با کاهش مصرف تریاک، بسیاری از اثرات سرکوب‌کننده اشتها به تدریج کاهش می‌یابند و میل طبیعی به غذا خوردن بازمی‌گردد.

درمان‌های دارویی جایگزین مانند متادون و بوپرنورفین، که در برنامه‌های درمان نگهدارنده اعتیاد به کار می‌روند، می‌توانند تأثیرات متفاوتی بر اشتها داشته باشند. برخی مطالعات نشان داده‌اند که درمان با متادون می‌تواند به بهبود وضعیت تغذیه بیماران کمک کند. با این حال، نگرانی از افزایش وزن و تغییر الگوی اشتها در زنان تحت درمان با متادون نیز وجود دارد و این مسئله می‌تواند به عنوان یک عامل خطر برای عود بیماری مطرح شود.

در مواردی که اختلال اشتها با افسردگی یا اضطراب همراه است، استفاده از داروهای ضدافسردگی و تنظیم‌کننده خلق می‌تواند به بهبود اشتهای بیمار کمک کند. همچنین، در زنانی که به دلیل کاهش شدید اشتها دچار کمبودهای تغذیه‌ای قابل‌توجه شده‌اند، تجویز مکمل‌های ویتامینی و مواد معدنی تحت نظر پزشک ضروری است.

اختلالات هورمونی ناشی از مصرف تریاک، از جمله کاهش هورمون‌های جنسی و بروز الیگومنوره یا آمنوره در زنان، نیز نیازمند ارزیابی و درمان تخصصی توسط متخصص غدد و زنان است.

 مدیریت تغذیه‌ای

مدیریت تغذیه‌ای، یکی از محوری‌ترین و در عین حال کم‌هزینه‌ترین رویکردها در درمان اختلالات اشتها در زنان مصرف‌کننده تریاک به شمار می‌رود. با توجه به اینکه تریاک مستقیماً بر مراکز کنترل اشتها در مغز و سیستم گوارش تأثیر می‌گذارد، اصلاح رژیم غذایی می‌تواند تا حد زیادی عوارض ناشی از این اختلالات را جبران کرده و به بازگشت اشتهای سالم کمک کند.

 ارزیابی وضعیت تغذیه‌ای

پیش از هرگونه مداخله تغذیه‌ای، ارزیابی جامع وضعیت تغذیه‌ای بیمار ضروری است. این ارزیابی شامل اندازه‌گیری شاخص توده بدنی، بررسی تغییرات وزن در ماه‌های اخیر، سنجش سطح آلبومین خون و دیگر شاخص‌های بیوشیمیایی وضعیت تغذیه، و همچنین بررسی دریافت‌های غذایی روزانه از طریق یادآمد ۲۴ ساعته یا پرسشنامه بسامد خوراک. در زنان مصرف‌کننده تریاک، کمبود ویتامین‌های گروه ب، ویتامین ث، ویتامین آ، آهن، روی و کلسیم شیوع بالایی دارد. شناسایی دقیق این کمبودها، مبنای تدوین برنامه تغذیه‌ای اختصاصی برای هر بیمار خواهد بود.

 برنامه‌ریزی وعده‌های غذایی منظم

یکی از مهم‌ترین مداخلات تغذیه‌ای در زنان مصرف‌کننده تریاک که دچار بی‌اشتهایی شده‌اند، برنامه‌ریزی وعده‌های غذایی منظم و مکرر در طول روز است. به جای سه وعده غذایی حجیم، توصیه می‌شود که بیمار روزانه شش وعده غذایی کوچک (سه وعده اصلی و سه میان‌وعده) دریافت کند. این رویکرد، با کاهش حجم هر وعده و افزایش تعداد دفعات غذا خوردن، به تدریج دستگاه گوارش را به پذیرش مواد غذایی عادت می‌دهد و از ایجاد احساس پُری و سنگینی ناخوشایند که می‌تواند بی‌اشتهایی را تشدید کند، پیشگیری می‌نماید.

 انتخاب مواد غذایی با تراکم انرژی بالا

در بیمارانی که به شدت از بی‌اشتهایی رنج می‌برند و قادر به مصرف حجم بالای غذا نیستند، استفاده از مواد غذایی با تراکم انرژی بالا بسیار مؤثر است. این مواد غذایی در حجم کم، کالری و مواد مغذی قابل‌توجهی را تأمین می‌کنند.

از جمله این مواد می‌توان به مغزها و دانه‌های روغنی (گردو، بادام، پسته، تخم کتان)، کره بادام‌زمینی، آووکادو، روغن زیتون، عسل طبیعی و خرما اشاره کرد. افزودن یک تا دو قاشق غذاخوری روغن زیتون یا کره بادام‌زمینی به سوپ، سالاد یا فرنی می‌تواند به افزایش کالری دریافتی بدون افزایش قابل‌توجه حجم غذا کمک کند.

 تأمین پروتئین کافی و باکیفیت

کمبود پروتئین یکی از شایع‌ترین اختلالات تغذیه‌ای در مصرف‌کنندگان مزمن تریاک است. پروتئین‌ها برای بازسازی بافت‌های آسیب‌دیده، تولید آنزیم‌ها و هورمون‌ها و تقویت سیستم ایمنی ضروری هستند. منابع پروتئینی باکیفیت شامل تخم‌مرغ، گوشت سفید (مرغ و ماهی)، گوشت قرمز کم‌چرب، حبوبات (عدس، لوبیا، نخود)، لبنیات کم‌چرب و سویا هستند.

توصیه می‌شود در هر وعده غذایی اصلی، حداقل یک منبع پروتئینی باکیفیت گنجانده شود. در زنانی که به دلیل بی‌اشتهایی مصرف گوشت برایشان دشوار است، می‌توان از منابع پروتئینی گیاهی یا مکمل‌های پروتئینی (وی‌پروتئین یا کازئین) به عنوان جایگزین استفاده کرد. /ف.نوروزی فرد

دکتر «آرش دشتابی» دکترای تخصصی تغذیه دانشکده تغذیه و علوم غذایی، دانشگاه علوم پزشکی شیراز