تریاک که از شیره منعقد شده کپسول نارس گیاه خشخاش به دست می‌آید، یکی از قدیمی‌ترین مواد دارویی شناخته‌شده در تاریخ تمدن بشری است. آلکالوئیدهای موجود در تریاک از سده‌ها پیش به عنوان داروهای ضددرد، آرام‌بخش و ضداسهال مورد استفاده قرار می‌گرفته‌اند. 

با این حال، یکی از شایع‌ترین و آزاردهنده‌ترین عوارض جانبی مصرف تریاک و سایر ترکیبات افیونی، ایجاد یبوست مزمن و مقاوم به درمان است. یبوست ناشی از تریاک که در ادبیات پزشکی با عنوان «یبوست ناشی از مواد افیونی» شناخته می‌شود، نه‌تنها کیفیت زندگی بیماران را به شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد، بلکه می‌تواند منجر به کاهش پایبندی به درمان و حتی ترک مصرف داروهای ضروری ضددرد گردد.

شیوع مصرف تریاک در ایران به عنوان یکی از کشورهای با سابقهٔ طولانی در مصرف سنتی این ماده، قابل توجه است. بر اساس مطالعات انجام‌شده، حدود ۱۷ درصد از جمعیت بزرگسال در برخی مناطق ایران سابقهٔ مصرف تریاک را داشته‌اند و حدود ۸/۸ درصد از جمعیت، مصرف‌کنندهٔ فعلی تریاک هستند.

شیوع یبوست مزمن در جمعیت عمومی ایران بر اساس معیارهای رم چهارم حدود ۱/۸ درصد برآورد شده است، اما این میزان در میان مصرف‌کنندگان تریاک به طور چشمگیری بالاتر است. بر اساس یافته‌های مطالعهٔ کوهورت پارس در جنوب ایران، مصرف تریاک با شانس ابتلا به یبوست مزمن به میزان ۰۶/۲ برابر در مقایسه با افراد غیرمصرف‌کننده همراه است. در مطالعه‌ای دیگر بر روی ۵۷۷ فرد مصرف‌کنندهٔ مواد افیونی در کرمان، شیوع یبوست به عنوان شایع‌ترین شکایت گوارشی، ۹/۲۲ درصد گزارش شده است. همچنین، بر اساس برخی گزارش‌ها، بین ۲۱ تا ۹۰ درصد از افرادی که از مواد مخدر استفاده می‌کنند، دچار یبوست می‌شوند.

تشخیص یبوست ناشی از تریاک بر اساس معیارهای بالینی صورت می‌گیرد. در سال ۲۰۱۶ میلادی، تعریف اجماعی برای یبوست ناشی از مواد افیونی ارائه شد که شامل شروع یا تشدید یبوست همزمان با شروع یا افزایش دوز مصرف مواد افیونی، همراه با وجود حداقل دو مورد از علائمی نظیر زور زدن در اجابت مزاج، احساس تخلیهٔ ناقص، مدفوع سفت و خشک، یا کاهش تعداد دفعات اجابت مزاج به کمتر از سه بار در هفته است.

 در موارد شدیدتر، مصرف مزمن تریاک می‌تواند به سندرم رودهٔ مخدر منجر شود که با درد مزمن شکمی تشدیدشونده با افزایش دوز مخدر مشخص می‌گردد.

از نظر علت‌شناسی و پاتوفیزیولوژی، اثرات تریاک بر دستگاه گوارش عمدتاً از طریق اتصال به گیرنده‌های اپیوئیدی موجود در دیواره روده اعمال می‌شود. این گیرنده‌ها که شامل انواع مو، کاپا و دلتا هستند، در تنظیم حرکات روده، ترشحات و حساسیت احشایی نقش اساسی دارند.

تریاک با تحریک این گیرنده‌ها، فعالیت عصبی روده را مهار کرده و منجر به کاهش تخلیهٔ معده، افزایش تون اسفنکترها، اختلال در الگوهای حرکتی و در نهایت، مسدود شدن موج‌های پریستالتیک می‌شود.

به عبارت دیگر، تریاک با فلج کردن حرکات طبیعی روده، زمان عبور مدفوع را به شدت افزایش داده و با افزایش جذب آب از محتویات روده، مدفوعی سفت، خشک و حجیم ایجاد می‌کند. این اثرات بر خلاف بسیاری از عوارض دیگر مواد افیونی، با مصرف طولانی‌مدت کاهش نمی‌یابد و به اصطلاح «تحمل» در برابر اثرات یبوست‌زایی تریاک ایجاد نمی‌شود.

 درمان‌های پزشکی

مدیریت پزشکی یبوست ناشی از تریاک نیازمند رویکردی گام‌به‌گام و چندوجهی است. نخستین و مهم‌ترین اقدام، در صورت امکان، کاهش دوز یا قطع مصرف تریاک تحت نظر پزشک است. با این حال، در بسیاری از بیماران به ویژه آنهایی که برای مدیریت درد مزمن یا در برنامه‌های درمان نگهدارنده اعتیاد تحت درمان هستند، قطع مصرف امکان‌پذیر نیست و درمان یبوست باید همزمان با ادامهٔ مصرف تریاک انجام شود.

درمان‌های دارویی خط اول شامل ملین‌های حجم‌دهنده مانند پسیلیوم و ملین‌های اسمزی مانند پلی‌اتیلن‌گلیکول و لاکتولوز هستند که با افزایش حجم و نرم‌تر کردن مدفوع، عبور آن را تسهیل می‌کنند.

با این حال، نرم‌کننده‌های مدفوع به تنهایی اغلب در یبوست ناشی از تریاک کارایی کافی ندارند و بیماران ممکن است مجبور به مصرف مزمن ملین‌ها با عوارض جانبی خاص خود شوند.

ملین‌های محرک مانند بیزاکودیل و سنا نیز ممکن است مورد استفاده قرار گیرند، اما مصرف طولانی‌مدت آنها با خطر وابستگی و کاهش پاسخ‌دهی همراه است.

در سال‌های اخیر، نسل جدیدی از داروها به نام «آنتاگونیست‌های محیطی گیرندهٔ موی اپیوئیدی» توسعه یافته‌اند که تحولی در درمان یبوست ناشی از مواد افیونی ایجاد کرده‌اند. این داروها مانند نالوکسگول، نالدمدین و متیل‌نالترکسون، به طور اختصاصی گیرنده‌های اپیوئیدی موجود در دستگاه گوارش را مسدود کرده و اثرات یبوست‌زای تریاک را بدون عبور از سد خونی-مغزی و بدون کاهش اثرات ضددرد مرکزی آن، خنثی می‌کنند.

 لوبی‌پروستون، یک آگونیست کانال کلرید، نیز یکی دیگر از داروهای مؤثر در درمان یبوست ناشی از مواد مخدر در بزرگسالان است که با افزایش ترشح مایعات به داخل روده، به نرم‌تر شدن مدفوع کمک می‌کند. همچنین، لیناکلوتید (آگونیست گوانیلات سیکلاز) در برخی موارد برای درمان یبوست شدید ناشی از مصرف مزمن مواد افیونی، به ویژه در بیمارانی که به درمان‌های معمول پاسخ نداده‌اند، مورد استفاده قرار می‌گیرد. ./ف.نوروزی فرد

دکتر «آرش دشتابی» دکترای تخصصی تغذیه دانشکده تغذیه و علوم غذایی، دانشگاه علوم پزشکی شیراز