با افزایش آگاهی مردم درباره مضرات مصرف زیاد شکر، استفاده از شیرین‌کننده‌های مصنوعی یا «شیرین‌کننده‌های بدون قند» بیشتر از گذشته رواج پیدا کرده است. این ترکیبات که در نوشابه‌های رژیمی، آدامس‌های بدون قند، دسرها، شیرینی‌ها و بسیاری از محصولات غذایی یافت می‌شوند، طعم شیرین ایجاد می‌کنند اما کالری بسیار کمی دارند یا اصلاً کالری ندارند. اما آیا واقعاً انتخاب سالم‌تری نسبت به شکر هستند؟

شیرین‌کننده‌هایی مانند آسپارتام، سوکرالوز، ساخارین، آسه‌سولفام پتاسیم و استویا از رایج‌ترین جایگزین‌های شکر هستند. این مواد از نظر ایمنی، در صورت مصرف در محدوده مجاز تعیین‌شده توسط سازمان‌های نظارتی، برای بیشتر افراد سالم بی‌خطر محسوب می‌شوند. با این حال، ایمن بودن یک ماده لزوماً به این معنا نیست که مصرف روزانه و طولانی‌مدت آن بهترین انتخاب برای سلامت است.

در سال‌های اخیر، پژوهش‌های زیادی اثر این شیرین‌کننده‌ها بر کنترل وزن را بررسی کرده‌اند. برخلاف تصور رایج، شواهد موجود نشان می‌دهد که استفاده از شیرین‌کننده‌های بدون قند به‌تنهایی نمی‌تواند باعث کاهش وزن پایدار شود. به همین دلیل، سازمان جهانی بهداشت (WHO) در سال ۲۰۲۳ توصیه کرد که این شیرین‌کننده‌ها به‌عنوان راهکار اصلی برای کاهش وزن یا پیشگیری از بیماری‌های غیرواگیر استفاده نشوند.

این توصیه به این معنا نیست که این مواد سمی یا خطرناک هستند، بلکه نشان می‌دهد جایگزین کردن شکر با شیرین‌کننده‌های مصنوعی، بدون اصلاح سایر عادت‌های غذایی، معمولاً نتیجه مطلوبی در درازمدت ایجاد نمی‌کند.

برخی مطالعات نیز احتمال داده‌اند که مصرف مداوم بعضی از شیرین‌کننده‌های مصنوعی ممکن است بر ترکیب باکتری‌های مفید روده، اشتها یا پاسخ بدن به انسولین اثر بگذارد، اما نتایج تحقیقات هنوز قطعی نیست و دانشمندان همچنان در حال بررسی این موضوع هستند. بنابراین، در حال حاضر نمی‌توان با اطمینان گفت که این محصولات برای همه افراد مضر هستند یا باید کاملاً از رژیم غذایی حذف شوند.

برای افراد مبتلا به دیابت، شرایط کمی متفاوت است. جایگزین کردن نوشیدنی‌ها یا خوراکی‌های حاوی شکر با محصولات بدون قند می‌تواند به کنترل بهتر قند خون کمک کند، اما همچنان باید در قالب یک رژیم غذایی سالم و تحت نظر پزشک یا متخصص تغذیه انجام شود. حتی در این افراد نیز هدف نهایی، کاهش وابستگی به طعم بسیار شیرین و افزایش مصرف غذاهای طبیعی و کم‌فرآوری‌شده است.

در نهایت، بهترین راهکار برای حفظ سلامت، جایگزین کردن شکر با شیرین‌کننده‌های مصنوعی نیست؛ بلکه کاهش تدریجی ذائقه به طعم شیرین است. مصرف بیشتر میوه‌های تازه، آب، مغزها، غلات کامل و سایر غذاهای طبیعی، در کنار محدود کردن نوشیدنی‌های شیرین و محصولات فوق‌فرآوری‌شده، تأثیر بسیار بیشتری بر سلامت و کنترل وزن خواهد داشت./ف.نوروزی فرد

«زهرا مغدانی» کارشناس ارشد گروه بالینی دانشکده تغذیه و علوم غذایی، دانشگاه علوم پزشکی شیراز