استفاده از کافئین به عنوان محرکی جهت افزایش سطح هوشیاری و بهبود تمرکز، الگوی رفتاری بسیار رایجی در جوامع بشری است. بر اساس استانداردهای علمی، مصرف روزانه تا ۴۰۰ میلی‌گرم کافئین برای اکثریت بزرگسالان سالم، ایمن تلقی می‌شود که این مقدار به‌طور تقریبی معادل 4 فنجان قهوه دم‌کرده،  10 قوطی نوشابه کولا یا 2 بطری نوشیدنی انرژی‌زا است.

با این حال، غلظت کافئین در محصولات مختلف بسیار متغیر بوده و مصرف اشکال پودری یا مایع خالص آن به دلیل پتانسیل ایجاد مسمومیت حاد، توسط سازمان غذا و داروی ایالات متحده (FDA) هشدار داده شده است؛ به‌طوری که تنها یک قاشق چای‌خوری از پودر (مکمل) کافئین معادل تقریبی 28 فنجان قهوه بوده و می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری از جمله مرگ را در پی داشته باشد.

اگرچه مصرف متعادل این ماده برای بزرگسالان بدون خطر است، اما استفاده از آن برای کودکان توصیه نمی‌شود و در رده سنی نوجوانان نیز ملاحظات جدی در خصوص تداخل آن با الکل و سایر داروها وجود دارد. همچنین، گروه‌های حساس از جمله زنان در دوران بارداری، شیردهی یا افرادی که در مقطع پیش از بارداری قرار دارند، باید جهت محدودسازی دوز مصرفی با متخصصان تغذیه مشورت نمایند.

حتی در بزرگسالان، عبور از آستانه تحمل فردی می‌تواند منجر به بروز عوارض جانبی متعددی نظیر سفالژی (سردرد)، بی‌خوابی (Insomnia)، تحریک‌پذیری، تکرر ادرار، تاکی‌کاردیا (ضربان قلب سریع)، لرزش‌های عضلانی و اختلالات گوارشی گردد.

پاسخ بیولوژیک افراد به کافئین متأثر از فاکتورهای ژنتیکی و الگوی مصرف روزانه است؛ به گونه‌ای که افراد حساس حتی با دریافت مقادیر اندک، دچار بی‌قراری و اختلال در کیفیت خواب می‌شوند. یکی از چالش‌های بالینی، ایجاد چرخه معیوب خستگی ناشی از مصرف کافئین است؛ بدین معنا که فرد برای جبران کم‌خوابی روزانه به کافئین پناه می‌برد، اما تداخل این ماده با فازهای خواب شبانه، منجر به تشدید خستگی در روز بعد و وابستگی بیشتر به این محرک می‌گردد.

علاوه بر این، کافئین می‌تواند علائم بالینی بیماری‌هایی همچون اختلالات اضطرابی، بی‌اختیاری ادرار و صرع را تشدید نماید. تداخلات دارویی نیز بخش مهمی از مدیریت مصرف را تشکیل می‌دهند؛ برای نمونه، مصرف همزمان کافئین با برخی داروهای گیاهی ریسک بروز فشار خون بالا، سکته مغزی و حملات قلبی را به‌شدت افزایش می‌دهد.

لذا اطلاع‌رسانی به پزشک یا داروساز در خصوص الگوی مصرف کافئین هنگام تجویز داروهای جدید یا مکمل‌های گیاهی ضرورت دارد.

اگر قصد کاهش یا قطع مصرف کافئین دارید، جهت تعدیل الگوی مصرف و پیشگیری از علائم قطع مصرف کافئین مانند خستگی مزمن و افت تمرکز، پیشنهاد می‌شود کاهش دوز به‌صورت تدریجی صورت گیرد. این فرآیند شامل پایش دقیق برچسب‌های مواد غذایی و دارویی، جایگزینی نوشیدنی‌های بدون کافئین (Decaf)، کاهش زمان دم‌کردن چای و اجتناب از مصرف محصولات حاوی کافئین در ساعات پایانی روز است. در نهایت، اگرچه کافئین بخشی جدایی‌ناپذیر از سبک زندگی بسیاری از افراد است، اما آگاهی از اثرات جانبی و مدیریت هوشمندانه مصرف آن برای حفظ سلامت و بهزیستی بلندمدت الزامی است./ف.نوروزی فرد

منابع:

• Spilling the beans: How much caffeine is too much. U.S. Food and Drug Administration. https://www.fda.gov/consumers/consumer-updates/spilling-beans-how-much-caffeine-too-much. Accessed Oct. 28, 2024.
• 2020-2025 Dietary Guidelines for Americans. U.S. Department of Health and Human Services and U.S. Department of Agriculture. https://www.dietaryguidelines.gov. Accessed Oct. 28, 2024.
• Bordeaux B. Benefits and risks of caffeine and caffeinated beverages. https://www.uptodate.com/contents/search. Accessed Oct. 28, 2024.
• Antonio J, et al. Common questions and misconceptions about caffeine supplementation: What does the scientific evidence really show? Journal of the International Society of Sports Nutrition. 2024; doi:10.1080/15502783.2024.2323919.
• Caffeine. Natural Medicines. https://naturalmedicines.therapeuticresearch.com. Accessed Oct. 28, 2024.

«دکتر محمدجعفر دهزاد»،دکترای تخصصی (PhD) تغذیه و رژیم درمانی، دانشکده تغذیه و علوم غذایی دانشگاه علوم پزشکی شیراز