کمبود آهن به دلایل متعددی بروز می‌کند و شایع‌ترین علت کم‌خونی در جهان به شمار می‌رود. کاهش آهن موجب اختلال در سنتز هموگلوبین و در نتیجه کاهش اکسیژن‌رسانی مؤثر به بافت‌ها می‌شود؛ وضعیتی که به آن آنمی (کم‌خونی) گفته می‌شود. از مهم‌ترین علل کمبود آهن می‌توان به دریافت ناکافی آهن از رژیم غذایی، خونریزی‌های داخلی یا قاعدگی‌های شدید، اختلالات گوارشی و افزایش نیاز در دوران بارداری اشاره کرد. در ادامه، علائم شایع کمبود آهن مرور می‌شود:

خستگی غیرعادی

احساس خستگی مفرط و بی‌حالی از شایع‌ترین نشانه‌هاست. کاهش هموگلوبین، اکسیژن‌رسانی به بافت‌ها را مختل کرده و به افت انرژی می‌انجامد. با توجه به شیوع خستگی در زندگی مدرن، تشخیص کم‌خونی صرفاً بر اساس این علامت ممکن نیست و نیاز به ارزیابی تکمیلی دارد.

رنگ‌پریدگی

رنگ‌پریدگی پوست، مخاط‌ها (مانند پشت پلک پایین)، لب‌ها و ناخن‌ها می‌تواند نشانه کمبود آهن باشد. هموگلوبین عامل اصلی قرمزی خون است؛ کاهش آن به کم‌رنگی بافت‌ها می‌انجامد. معاینه بالینی کمک‌کننده است، اما تشخیص قطعی با آزمایش خون صورت می‌گیرد.

تنگی نفس

به دلیل کاهش اکسیژن قابل‌دسترس برای بافت‌ها، فرد هنگام فعالیت‌های روزمره، پیاده‌روی یا ورزش ممکن است دچار تنگی نفس یا نفس‌نفس زدن شود.

سردرد و سرگیجه

این علائم اختصاصی نیستند، اما می‌توانند در کمبود آهن رخ دهند. گشادشدن عروق مغزی برای جبران کمبود اکسیژن از سازوکارهای احتمالی بروز این نشانه‌هاست.

تپش قلب

در وضعیت کمبود اکسیژن، قلب برای جبران، کار بیشتری انجام می‌دهد و تپش‌های سریع یا نامنظم قابل‌احساس ایجاد می‌شود. کم‌خونی درمان‌نشده و طولانی‌مدت به‌ندرت می‌تواند به عوارض قلبی منجر شود.

خشکی و آسیب‌پذیری پوست و مو

افت اکسیژن‌رسانی به پوست و فولیکول‌های مو موجب خشکی، شکنندگی و افزایش ریزش مو می‌شود. ریزش مو تا حدی طبیعی است، اما ریزش بیش از حد همراه با تغییرات پوستی نیازمند بررسی است.

سوزش و تورم زبان و تغییرات دهانی

التهاب، تورم، رنگ‌پریدگی یا نرمی غیرمعمول زبان، همراه با سوزش دهان، خشکی، ترک و زخم‌های دهانی می‌تواند با کمبود آهن مرتبط باشد.

سندرم پاهای بی‌قرار

کمبود آهن یکی از عوامل تشدیدکننده سندرم پاهای بی‌قرار است. این وضعیت با تمایل ناگهانی و مکرر به حرکت دادن پاها در حالت استراحت، به‌ویژه شب‌ها، و احساسات ناخوشایند مانند گزگز همراه است و می‌تواند کیفیت خواب را مختل کند.

شکنندگی و تغییر شکل ناخن

در کمبود آهن طولانی‌مدت، ناخن‌ها شکننده می‌شوند و ممکن است حالت قاشقی (کوئیلونیشیا) پیدا کنند که نشانگر شدت و مزمن‌بودن کمبود است.

سایر علائم احتمالی

• پیکا: تمایل غیرطبیعی به خوردن مواد غیرخوراکی مانند خاک، یخ، گچ یا کاغذ (به‌ویژه در بارداری ممکن است رخ دهد).
• تغییرات خلقی مانند تحریک‌پذیری و پرخاشگری که معمولاً با درمان بهبود می‌یابد.
• سردی دست‌ها و پاها در اثر کاهش اکسیژن‌رسانی.
• افزایش استعداد ابتلا به عفونت‌ها و تضعیف ایمنی.

چه زمانی باید اقدام کرد؟

در صورت شک به کم‌خونی فقر آهن، مراجعه به پزشک برای ارزیابی بالینی ضروری است. بر اساس نظر پزشک، انجام آزمایش خون (از جمله CBC و شاخص‌های ذخایر آهن مانند فریتین) توصیه می‌شود. تفسیر نتایج و آغاز درمان باید توسط پزشک یا متخصص تغذیه انجام شود. مداخله می‌تواند شامل اصلاح الگوی غذایی، مصرف مکمل‌های آهن با دوز و مدت مناسب، و بررسی و درمان علت زمینه‌ای (مانند منابع خونریزی یا اختلالات گوارشی) باشد.

تذکر مهم: خوددرمانی با مکمل آهن می‌تواند عوارض گوارشی ایجاد کند و در برخی شرایط پزشکی نامناسب باشد؛ مصرف هرگونه مکمل باید با تجویز و پایش متخصص انجام شود. در دوران بارداری و شیردهی، نیازهای تغذیه‌ای تغییر می‌کند و تنظیم دوز آهن باید تحت نظر تیم درمان باشد./ف.نوروزی فرد

دکتر «محمدجعفر دهزاد» دکترای تخصصی (PhD) تغذیه و رژیم درمانی، دانشکده تغذیه و علوم غذایی دانشگاه علوم پزشکی شیراز